Gıda boyalarındaki "dikkat" uyarısı ne anlatıyor?

Bir paketin arkasında şuna benzer bir cümle görürseniz: "Gün Batımı Sarısı (E110), çocukların aktivite ve dikkati üzerinde olumsuz etkisi olabilir." Bu cümle bir reklam metni ya da üreticinin kendi tercihi değildir. Avrupa Birliği'nde belirli renklendiriciler için yasal olarak zorunlu tutulan bir etiket uyarısıdır. Bu yazıda uyarının nereden çıktığını, ne söylediğini ve neyi söylemediğini sırayla ele alıyoruz.

Uyarı hangi renklendiricilerde geçerli?

AB'nin gıda katkı maddeleri tüzüğü (EC) No 1333/2008, altı renklendirici için etikette şu ifadenin yer almasını şart koşar: "(renklendiricinin adı veya E numarası) çocukların aktivite ve dikkati üzerinde olumsuz etkisi olabilir." Kapsanan maddeler şunlardır:

• E102 Tartrazin (ABD'de Sarı 5)
• E104 Kinolin Sarısı
• E110 Gün Batımı Sarısı (ABD'de Sarı 6)
• E122 Karmoizin
• E124 Ponso 4R
• E129 Allura Kırmızısı (ABD'de Kırmızı 40)

Basında bu gruba "Southampton Altılısı" denir. Hukuk bürolarının özetlerine göre zorunluluk 20 Temmuz 2010'dan itibaren uygulanmaktadır. Düzenlemenin tam metnine EUR-Lex üzerinden ulaşabilirsiniz.

Uyarı nereden çıktı: Southampton çalışması

Uyarının arkasında, Southampton Üniversitesi araştırmacılarının yürüttüğü ve 2007'de The Lancet dergisinde yayımlanan bir çalışma var (McCann ve ark., PubMed kaydı). Çalışma, genel nüfustan çocuklara iki farklı katkı maddesi karışımı verip davranışlarını ölçmüştü. Karışımlar yapay renklendiricileri ve koruyucu olarak sodyum benzoatı içeriyordu. Araştırmacılar, karışımlar verildiğinde bazı çocuklarda hiperaktivite ölçümlerinde artış gördüklerini bildirdi.

Burada iki ayrıntı önemli. Birincisi, çalışma karışımları test etti; yani hangi tek maddenin etkiyi doğurduğu bu çalışmadan çıkarılamıyor. İkincisi, etki grup ortalamasında ölçülen küçük bir farktı; her çocukta görülen bir tepki olarak anlatılmamalı.

EFSA bu çalışmaya ne dedi?

Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) çalışmayı 2008'de değerlendirdi. Basındaki özetlere göre panelin vardığı sonuç şuydu:

• Bulgular, bazı çocuklarda aktivite ve dikkat üzerinde küçük bir etkiye dair "sınırlı kanıt" sunuyordu.
• Sonuçlar yaş grupları, cinsiyet, iki farklı karışım ve gözlemcinin kim olduğu (ebeveyn, öğretmen, bağımsız gözlemci) açısından tutarlı değildi.
• Etkinin klinik önemi bilinmiyordu ve doz-yanıt verisi yoktu.
• Karışım test edildiği için tek tek maddelerin etkisi ayrıştırılamıyordu.
• Bu nedenle mevcut kabul edilebilir günlük alım miktarlarını (ADI) değiştirmek için bir dayanak yoktu.

Yani iki taraf birden doğru: Araştırma bir sinyal gösterdi, bilim kurulu ise bu sinyalin kesin bir neden-sonuç kanıtı olmadığını söyledi. AB yasa koyucusu, ihtiyat yaklaşımıyla bilgilendirme yükümlülüğünü getirdi; maddeleri yasaklamadı.

Bu uyarı ne anlama gelmiyor?

• Ürünün "zehirli" ya da "yasak" olduğu anlamına gelmez; bu renklendiriciler AB'de izinlidir.
• Her çocuğun etkileneceği anlamına gelmez.
• Uyarı bir tıbbi teşhis ya da tavsiye değildir. Bir çocuğun davranışları konusunda endişeniz varsa çocuğunuzun hekimine danışmak doğru yoldur.

Etiketi pratikte nasıl okursunuz?

1. İçindekiler listesinde "renklendirici" başlığını arayın. Renklendiriciler ya adıyla (tartrazin) ya da E numarasıyla (E102) yazılır.
2. Yukarıdaki altı koddan birini görürseniz, AB mevzuatına tabi ürünlerde uyarı cümlesini de ambalajda bulmanız gerekir. Uyarının görünür ve okunaklı bir yerde olması gerekir.
3. Aynı madde farklı adlarla geçebilir: Tartrazin, Sarı 5 ve E102 aynı maddedir. Allura Kırmızısı ile Kırmızı 40 de öyle.
4. Uyarı yazmıyorsa renklendiricinin olmadığı sonucuna varmayın. Ürün AB dışında üretilmiş olabilir, ya da etiket başka bir boya kullanıyor olabilir. Her zaman içindekiler listesine bakın.
5. Şeker kaplı şekerlemeler, gazlı içecekler, jöleler ve renkli atıştırmalıklar bu renkleri en sık gördüğünüz ürün gruplarıdır.

LogicFood'un araştırma kayıtlarında bu maddeler nasıl yer alıyor?

LogicFood'un katkı maddesi araştırma kayıtlarında E102, E110 ve E129 gibi bu renklendiriciler en yüksek risk seviyesi (High) ile işaretlenmiştir. Bu işaret, yukarıda anlattığımız uyarı etiketine ve çalışmalara dayanan bir öncelik göstergesidir; bir yasak ya da kesin bir zarar hükmü değildir. Kayıtlardaki kaynaklar arasında EFSA'nın tartrazin ve Gün Batımı Sarısı değerlendirmeleri ve Southampton çalışması yer alır.

Kısaca

Etiketteki "dikkat" uyarısı, bir bilimsel sinyal ile bilim kurulunun temkinli yorumu arasında kalan bir ihtiyat önlemidir. Siz de içindekiler listesini okuyup bu renklendiricilerin olup olmadığını görerek kendi tercihinizi yapabilirsiniz. Karar sizin; bu yazının amacı yalnızca etiketin ne dediğini anlaşılır kılmaktır.

Kaynaklar: EUR-Lex, Tüzük (EC) No 1333/2008 · McCann ve ark., The Lancet 2007 (PubMed) · FoodNavigator, EFSA'nın Southampton değerlendirmesi, 2008 · CMS, renklendiricilerde zorunlu uyarılar