BHA ve BHT nedir? Etiketteki E320 ve E321'i anlamak
BHA (E320) ve BHT (E321), yağların acılaşmasını geciktiren sentetik antioksidanlardır. IARC sınıflandırması ile EFSA'nın alım sınırı birlikte okunmadan doğru anlaşılmaz.
Kahvaltılık gevreklerin, cipslerin, sakızların ya da yağ içeren paketli atıştırmalıkların etiketinde "antioksidan: BHA" veya "E321" gördüyseniz, yağların oksijenle tepkimeye girip acılaşmasını geciktiren bir katkı maddesiyle karşılaşmışsınız demektir. BHA (bütillenmiş hidroksianisol, E320) ve BHT (bütillenmiş hidroksitoluen, E321) bu iş için yıllardır kullanılan sentetik antioksidanlar. Konuyla ilgili haberler genellikle "kanserojen olabilir" başlığıyla yapılır. Bu başlığın neyi söylediğini ve neyi söylemediğini anlamak için iki kurumun değerlendirmesine birlikte bakmak gerekir.
Ne işe yararlar?
Yağ içeren gıdalarda yağ asitleri havayla temas edince oksitlenir. Sonuçta tat ve koku bozulur, yani ürün "acılaşır". BHA ve BHT bu zinciri yavaşlatarak raf ömrünü uzatır. Ayrıca bazı ambalaj malzemelerinde de bulunabilirler. Kullanım limitleri gıda kategorisine göre düzenlenir; ABD'de FDA düzenlemeleri bu maddeleri belirli gıdalarda izin verilen katkı olarak listeler (BHA: 21 CFR 172.110, BHT: 21 CFR 172.115). Yani kullanımları yasal ve sınırlıdır; tamamen yasak değildirler.
IARC ne diyor: Grup 2B
Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), BHA'yı 1986 tarihli 40. cilt değerlendirmesinde ele aldı. Değerlendirme şunu söylüyor: deney hayvanlarında karsinojenik olduğuna dair yeterli kanıt var (sıçan ve hamsterlerde ön mide, yani "forestomach" tümörleri), insanlarda değerlendirmeye yetecek veri yok. 1987'de yayımlanan 7. ek ciltte BHA, "insanlar için muhtemelen kanserojen olabilir" anlamına gelen Grup 2B'ye yerleştirildi.
Grup 2B'nin ne olduğunu doğru okumak önemli. IARC sınıflandırmaları bir maddenin kansere yol açma potansiyelini (tehlikeyi) tanımlar; sıradan bir gıdadaki miktarda ne kadar risk oluşturduğunu söylemez. Üstelik hayvan çalışmalarındaki tümörler, insanda bulunmayan bir organda, yani kemirgenlerin ön midesinde görüldü.
EFSA ne diyor?
Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi iki maddeyi de yeniden değerlendirdi:
- BHA (E320): 2011 görüşünde panel, BHA'nın genotoksisite açısından endişe oluşturmadığını belirtti. Kabul edilebilir günlük alımı (ADI) 0,5'ten 1,0 mg/kg vücut ağırlığı/gün düzeyine çıkardı. Gerekçe: ön mide hiperplazisi bulgusunun insan riski açısından artık ilgili olmayabileceği ve yeni sınırın yavru sıçanlardaki büyüme geriliği ve davranış etkilerine dayanan bir güvenli düzeyden (NOAEL: 100 mg/kg/gün) türetilmesi. Mevcut kullanım düzeylerinde tahmini alım genellikle yeni ADI'nin altında.
- BHT (E321): 2012 görüşünde panel, BHT'nin genotoksisite açısından endişe oluşturmadığını ve olası kanserojen etkinin eşik değerli olduğunu belirtti. ADI'yi önceki 0-0,05'ten 0,25 mg/kg vücut ağırlığı/gün düzeyine yükseltti. Yetişkinlerde alımın ADI'yi aşması beklenmiyor; çocuklarda ortalama alım aşmıyor, ancak yüksek alım düzeyinde (95. yüzdelik) Finlandiya ve Hollanda'da aşım görüldü.
Yani iki kurum aynı konuya farklı açıdan bakıyor. IARC "bu madde hayvanlarda tümör yapabiliyor" diyor; EFSA ise "mevcut kullanım düzeylerinde tahmini alım, belirlenen güvenli sınırın genellikle altında" diyor. Birbirini çürütmüyorlar; farklı sorulara cevap veriyorlar.
Etiketi okurken
- BHA ve BHT, içindekiler listesinde "antioksidan" başlığı altında ya da doğrudan adıyla yer alır. E320 ve E321 de aynı maddelerdir.
- Bulundukları ürünler genellikle yağ içeren, uzun raf ömürlü ürünlerdir: kahvaltılık gevrekler, cipsler, sakız, kraker, hazır atıştırmalıklar.
- Alternatif olarak bazı üreticiler E306 (tokoferoller, yani E vitamini) ya da biberiye ekstraktı (E392) gibi başka antioksidanlar kullanır. Bunlar da etikette görülür.
- Toplam maruziyet önemlidir: tek bir üründen çok, günlük diyette bu maddeyi taşıyan ürünlerin sıklığı belirleyicidir.
- Hassasiyetiniz olduğunu düşünüyorsanız hekiminize danışın.
LogicFood'un araştırma kayıtlarında
LogicFood'un katkı maddesi araştırma kayıtlarında BHA ve BHT en yüksek risk seviyesiyle (High) işaretlidir. Kayıtlardaki kaynaklar yukarıdaki IARC değerlendirmesi ve FDA/eCFR düzenlemeleri ile EFSA'nın BHT görüşüdür. Bu işaret, IARC Grup 2B sınıflandırmasının bir öncelik göstergesine çevrilmiş halidir. Bir yasak ya da bir kişinin sağlığına dair hüküm değildir.
Kısaca
BHA ve BHT için "kanserojen" ya da "tamamen güvenli" demek ikisi de eksik kalır. Hayvan çalışmalarındaki bulgu, kurumların ADI belirlemesi ve gerçek alım düzeyleri bir arada okunmalı. Siz etiketten bu maddeleri tanıyıp kendi tercihinizi yapabilirsiniz.
Kaynaklar: IARC Monographs cilt 40, BHA · EFSA, BHA (E 320) yeniden değerlendirmesi, 2011 · EFSA, BHT (E 321) yeniden değerlendirmesi, 2012 · eCFR 21 CFR 172.110 · eCFR 21 CFR 172.115
