Stevia nedir? E960 ve tatlandırıcı karışımlarını okumak

Stevia, günlük dilde bir bitkinin, ondan elde edilen yoğun tatlandırıcıların ve bu tatlandırıcılarla hazırlanan ticari karışımların adı olarak kullanılabilir. Ambalajdaki “stevia” sözcüğü tek başına paketin tamamının steviol glikozitlerinden oluştuğunu göstermez. Ne satın aldığınızı anlamak için ürünün arkasındaki içindekiler listesini, porsiyon bilgisini ve besin değerlerini birlikte incelemek gerekir.

Bu ayrım özellikle toz tatlandırıcılarda önemlidir. Ön yüzde büyük harflerle yazılan bitki adı, arka yüzde farklı bileşenlerle hazırlanmış bir formülün yalnızca bir parçası olabilir. Etiket okurken ilk soru “doğal mı?” yerine “hangi maddeler, hangi işlevlerle bir araya gelmiş?” olduğunda ürünleri karşılaştırmak kolaylaşır.

Stevia ile steviol glikozitleri aynı şeyi mi anlatır?

Stevia bitkisi ile gıdalarda tatlandırıcı olarak değerlendirilen saflaştırılmış steviol glikozitlerini ayırmak gerekir. Etikette “steviol glikozitleri”, “steviadan steviol glikozitleri” veya E960 ailesine ait daha ayrıntılı bir ad görebilirsiniz. Bitki yaprağı, evde hazırlanmış bir özüt ve belirli saflık koşullarını karşılayan katkı maddesi aynı değerlendirmeye sahip ürünler değildir.

Mevcut araştırma arşivimizde bulunan EFSA'nın 2010 değerlendirmesi, tanımlanmış özelliklere sahip steviol glikozitlerini ele alır. Burada belirlenen kabul edilebilir günlük alım, steviol eşdeğeri olarak kilogram vücut ağırlığı başına günde 4 mg düzeyindedir. Bu sayı doğrudan bir kaşık ticari tozun ağırlığına çevrilemez.

Çünkü karışımdaki tatlandırıcının türü ve miktarı bilinmeden steviol eşdeğeri hesaplanamaz. Etikette bu bilgiler yoksa yalnızca ürün adından kişisel bir günlük sınır çıkarmak doğru olmaz. ADI ayrıca ulaşılması gereken bir tüketim hedefi değildir.

Tozun geri kalanında neler bulunabilir?

Yoğun tatlandırıcılar çok küçük miktarlarda kullanılabildiğinden ticari ürünler hacim, ölçülebilirlik veya kullanım kolaylığı için başka bileşenler içerebilir. Bir karışımın içinde eritritol, başka bir poliol veya maltodekstrin gördüğünüzde her birini ayrıca değerlendirin. Birlikte kullanılmaları bu maddeleri birbirine dönüştürmez.

Örneğin, tamamen varsayımsal iki etiket düşünün:

• A ürünü: eritritol, steviol glikozitleri.
• B ürünü: maltodekstrin, steviol glikozitleri.

İkisinin ön yüzünde de stevia vurgusu olabilir; ancak aynı besin değerlerine sahip oldukları sonucuna varamazsınız. Birinde bir poliol, diğerinde sindirilebilir bir karbonhidrat bulunur. Karşılaştırmayı etikette yazan gerçek porsiyon ve besin değerleri üzerinden yapın. Bu örnekler herhangi bir markanın güncel formülü değildir.

Sıvı ürünlerde de aynı alışkanlığı sürdürün: su, çözücü veya başka bileşenler varsa listeyi sonuna kadar okuyun. Damla sayısı bir üründen diğerine aynı miktarda yoğun tatlandırıcı anlamına gelmeyebilir.

Güvenlik değerlendirmesi kilo verme vaadi midir?

Bir katkının belirli kullanımlardaki güvenliğini değerlendirmek ile o katkıyı uzun vadeli kilo kontrolü için önermek farklı sorulardır. Dünya Sağlık Örgütünün şeker dışı tatlandırıcılar kılavuzu, toksikolojik güvenlik sınırlarını değiştiren bir belge olmadığını açıkça belirtir.

WHO'nun kilo kontrolüne ilişkin önerisi koşulludur; ayrıca mevcut diyabeti olan kişileri kapsamaz. Bu kapsam ayrıntıları atlanarak “WHO steviayı zehirli ilan etti” ya da “EFSA değerlendirdiğine göre zayıflatır” denmesi iki yönde de yanıltıcıdır. Ürünün beslenmedeki yerini, güvenlik değerlendirmesiyle karıştırmamak gerekir.

Tatlandırıcıyla hazırlanmış bir bisküvide yağ, un ve başka enerji kaynakları bulunabilir. Dolayısıyla bir bileşenin şekere alternatif olması, bütün ürünün düşük enerjili olduğunu göstermez. Benzer biçimde bir içeceğin şeker içermemesi bütün beslenme düzeninin niteliğini açıklamaz.

İki stevia ürününü nasıl karşılaştırırsınız?

Önce aynı kullanım durumunu seçin: bir fincan içeceğe eklenen miktar mı, yoksa bir tarifte kullanılan miktar mı? Sonra şu bilgileri yan yana yazın:

1. Tatlandırıcının tam adı ve varsa kodu.
2. Karışımdaki diğer bileşenler.
3. Üreticinin tanımladığı porsiyon.
4. O porsiyondaki enerji ve karbonhidrat bilgisi.
5. Kullanım talimatları ve ambalajdaki uyarılar.

Porsiyonları eşitlemeden yalnızca “100 gramda” değerlerine bakmak, çok farklı yoğunlukta ürünlerde günlük kullanımı anlatmayabilir. Tersine, yalnızca küçük porsiyondaki yuvarlanmış değerlere bakmak da karşılaştırmayı eksik bırakabilir. Her iki görünümü birlikte kullanın.

Eritritol içeren karışımları incelerken eritritolün kanıtlarını ayrıca okuyabilirsiniz. Maltodekstrin içeren bir ürün için karbonhidrat ve şeker satırı arasındaki ayrım daha doğrudan ilgili olacaktır.

Bir karşılaştırma notunu şöyle tamamlayabilirsiniz: “Bir fincan için üreticinin önerdiği miktarı kullanıyorum; A ürününün eritritol miktarı açıklanmış, B ürününde taşıyıcının oranı verilmemiş.” Böyle bir not, iki ürünün aynı olduğu varsayımından daha değerlidir. Bir fiyat karşılaştırması yaparken de yalnızca paket gramını değil, açıklanan kullanım miktarını esas alabilirsiniz; ancak tatlandırıcı yoğunluğu bilinmiyorsa bu hesabın sınırını belirtin.

Tarifte şekerin yerine bir ürün kullanmayı düşünüyorsanız kaşık sayısını yalnızca etikette tarif edilen kullanım için yorumlayın. Sofra kullanımı için verilen bir eşdeğerlik, her tarifin hacim ve doku gereksinimini otomatik olarak açıklamaz. Üreticinin tarif kullanımına ilişkin ayrı talimatı varsa onu kontrol edin. Bir başka markanın ölçüsünü bu ürüne taşımanız, ambalajdaki bilginin sağladığından daha fazla kesinlik yaratır.

Etiketten hangi sonuçları çıkaramazsınız?

Bir ürünün yalnızca stevia içermesinden alerjensiz, herkes için uygun veya sınırsız tüketilebilir olduğu sonucuna varılamaz. Tüm formülü görmeden ürünün başka tatlandırıcı, aroma veya taşıyıcı içermediğini de söyleyemezsiniz. Belirli bir hastalık için kişisel uygunluk ise ambalajdaki tek kelimeyle çözülemez.

Satın alma sırasında kısa bir not tutmak faydalı olabilir: ürünün tam adı, porsiyon ölçüsü, içerik listesi ve sizin karşılaştırmak istediğiniz özellik. Böylece sonraki alışverişte farklı boyuttaki bir ambalajı veya yenilenmiş bir formülü eski ürünle karıştırmazsınız. Aynı markanın tablet, toz ve damla çeşitlerini de ayrı ürünler olarak inceleyin.

Etiketin açıklamadığı bir miktar sizin kararınız için belirleyiciyse üreticiden bilgi istemek, tahmin üretmekten daha sağlam bir yoldur. Özellikle karışımdaki yoğun tatlandırıcının yüzdesi verilmemişse internetteki başka bir ürünün yüzdesini bu ürüne uygulamayın.

Kaynaklar ve okuma notu

• EFSA: steviol glikozitlerinin güvenlik değerlendirmesi, 2010.
• WHO: şeker dışı tatlandırıcıların kullanımı kılavuzu.
• WHO: önerinin kapsamı ve koşullu niteliği.

Bu yazı etiket yorumlama amacı taşır. Bir karışımın güncel bileşimi için elinizdeki ambalajı esas alın; formüller zaman içinde değişebilir.